'अर्थपूर्ण जीवनाचा समाजात शोध' घेण्यासाठी २००६ साली डॉ. अभय आणि डॉ. राणी बंग यांनी तरुणांसाठी विकसित केलेली शिक्षणप्रक्रिया म्हणजे 'निर्माण'...

समाजात सकारात्मक बदल घडवून आणण्यासाठी विविध समस्यांचे आव्हान स्वीकारणा-या व त्याद्वारे स्वत:च्या आयुष्याचा अर्थ शोधू इच्छिणा-या युवा प्रयोगवीरांचा हा समुदाय...

'मी व माझे' याच्या संकुचित सीमा ओलांडून,त्यापलीकडील वास्तवाला आपल्या कवेत घेण्यासाठी स्वत:च्या बुद्धीच्या,मनाच्या व कर्तृत्वाच्या कक्षा विस्तारणा-या निर्माणींच्या प्रयत्नांचे संकलन म्हणजे "सीमोल्लंघन"!

गेल्या तीन महिन्यातील निर्माणींच्या धडपडींचे थोडक्यात पण नेमके वृत्त आपल्यासाठी घेऊन येतील अमोल amolsd07[at]gmail[dot]com आणि सतीश गिरसावळे girsawale.sg[at]gmail[dot]com व सीमोल्लंघन टीम!

निर्माणबद्दल अधिक माहितीसाठी - http://nirman.mkcl.org; www.facebook.com/nirmanforyouth

Saturday, 30 August 2014

माळीण शोकांकिका आणि भविष्यासाठी धडे

(३० जुलैच्या रात्रीपासून कोसळणारा पाऊस कधी थांबतोय याची वाट पाहत बसलेले आंबेगाव तालुक्यातील माळीण  गाव एकाएकी डोंगरावरून आलेल्या चिखलाच्या प्रचंड लोंढ्यात गाडले गेले. ४४ घरांत असणाऱ्या दीडशेहून अधिक जणांना जीव वाचवण्याची संधीही मिळाली नाही..  माळीण गावावर कोसळलेल्या दरडीच्या दुर्घटनेची भारतात घडलेल्या दरडींच्या सर्वात भयंकर घटनांमध्ये नोंद झाली. येथे अनेक समाजसेवी संस्थांनी आणि कार्यकर्त्यांनी मदतीसाठी धाव घेतली. सदानंद कुरुकवाड (निर्माण ५) यानेही या कामात सहभाग घेतला. या मदत कार्यादरम्यान त्याला आलेले अनुभव त्याच्याच शब्दात)
 १ ऑगस्ट रोजी सकाळी whatsapp मधील एका ग्रुप मध्ये massege आला की, 'पुण्यातून Di-MaRF (Disaster Management and Research Foundation) तर्फे  २०-२५ मुलांचा गट माळीण गावात मदत कार्यासाठी जाणार आहे, तरी कुणाला सहभागी व्हायचे असेल तर कळवावे'. क्षणात माझ्या मनात विचार येउन गेला की 'जर अशीच नैसर्गिक आपत्ती माझ्या गावावर आली असती तर मी काय केल असतं'. मी लगेच Di-MaRF सोबत संपर्क केला अन माझा सहभाग निश्चित केला. 

Di-MaRF चे एक सदस्य निलेश संभूस सर, जे माळीण घटनेच्या पहिल्या दिवसापासून घटना स्थळावर मदत कार्यासाठी उपस्थित होते, त्यांनी १ ऑगस्ट च्या सकाळी म्हणजे घटनेच्या तिसऱ्या दिवशी पुण्यात Di-MaRF चे संस्थापक कर्नल मराठे यांना फोन वरून तेथील परिस्थिती सांगितली अन दुर्घटने मध्ये मृत पावलेल्या व्यक्तींची विल्हेवाट लावण्यास मदतीसाठी काही माणसांची आवश्यकता भासत असल्याचे सांगितले. कर्नल मराठे यांनी हा विषय त्यांच्या संपर्कात असलेल्या NCC च्या विद्यार्थ्यासमोर मांडला. अन पुण्यातून २० जणांचा ग्रुप ज्यामध्ये सुदैवाने मला सहभागी होण्याची संधी मिळाली, माळीण मदत कार्यासाठी तयार झाला. १ तारखेला कर्नल मराठे यांनी सर्वाना त्यांच्या निवासस्थानी बोलावून घेतले व योग्य त्या सूचना, तेथील आमचे कामाचे स्वरूप अन सर्वात महत्वाचे म्हणजे स्वतःची घ्यायची काळजी याबद्दल सांगितले. आमच्या मार्गदर्शनासाठी प्रमुख म्हणून कॅप्टन परेश यांना निश्चित करण्यात आले. कॅप्टन परेश हा नुकताच सुट्ट्या मध्ये पाकिस्तान सीमेवरून घरी आला होता, माळीण दुर्घटनेबद्दल समजताच तो सगळे काम बाजूला ठेऊन आमच्यामध्ये सहभागी झाला होता.
२ तारखेला सकाळी ५.३० वाजता सगळ्यांनी शिवाजीनगर बस स्थानका मध्ये  जमायचं ठरलं. मला आदल्या दिवशी रात्रभर झोप लागलेली नव्हती . तरी सकाळी ४ वाजता उठून मी ५ वाजेपर्यंत तयार झालो, अन शिवाजीनगर बस स्थानका कडे निघालो. मी बस स्थानकात पोहचल्याच कॅप्टन परेशला सांगितलं. आदल्या दिवशी कॅप्टन  ने १० kg कापूर विकत  घेऊन शिवाजीनगर पोलिस चौकीत ठेवलेला होता, जो अंतिम संस्कार च्या वेळी अग्नी देताना चितेवर टाकायचा असतो. ते १० kg  कापूर पोलिस चौकीतून आपल्या सोबत घेण्यास त्याने मला सांगितले. तो कापूर हातात घेताना मला पुढचे दृश्य मनात आठवायला लागले होते. मनात वेगळ्याच प्रकारच्या विचारांचा गोंधळ चालू होता. आजपर्यंत मी कधी मृत व्यक्तीला हात सुद्धा लावलेला नव्हता पण इथे मला मृत व्यक्तीची अखेरची विल्हेवाट करायची होती. कुठे तरी अस ऐकल होत की मरण पावलेल्या व्यक्तीची अखेरची विल्हेवाट करण हे खूप पुण्याच अन चांगल काम असत, अर्थात मी तिथे पाप-पुण्याच काम करण्याचा विचार करून जात नव्हतो तर तेथील वाचलेल्या व्यक्तीच्या दुखात सहभागी होण्याचा प्रयत्न करण्यासाठी जात होतो. २ दिवस टीव्हीवर  ऐकण्यात येणाऱ्या माळीण बद्दलच्या बातम्यांमुळे मन हेलावून गेले होते. त्यांना थोडा मदतीचा हात लागावा ह्या करणासाठी मी जात होतो. 
राजगुरुनगर मध्ये पोहचल्यानंतर आम्हाला पुढे माळीन गावात घेऊन जाण्यासाठी निलेश संभूस सर गाडी घेऊन बस स्थानकात आले. गाडीमध्ये बसण्याअगोदर त्यांनी सर्वाना घटनास्थळावरील परिस्थिती समजून सांगितली अन तेथे स्वतःची  काळजी घ्यावयाच्या सूचना दिल्या. आमचे काम हे प्रत्यक्ष महसूलखात्या अंतर्गत येत असल्यामुळे आम्हाला मंचर विभाग कार्यालयामध्ये जाऊन उपविभागीय अधिकार्याची परवानगी घेऊन पुढे जायचे होते. आम्ही उपविभागीय अधिकार्याचे परवानगी पत्र घेऊन पुढे निघालो. डिंभे धरणामुळे माळीण कडे जाण्याचा रस्ता खूप कमी रुंदीचा होता शिवाय त्यामध्ये सतत चालू असलेला पाऊस अन अर्थात जागोजागी असलेले खड्डे यामुळे तिथे पोहचायला आम्हाला थोडा उशीर झाला. 
घटना घडून चौथा दिवस झाला असल्यामुळे त्या परिसरात दुर्गंधी खूप पसरलेली होती, त्यामुळे तिथे आरोग्याचे प्रश्न निर्माण होत होते. दुर्घटना राष्ट्रीय स्थरावरील असल्यामुळे स्वयंसेवकाची योग्य ती काळजी घेण्यासाठी safety kit, gloves, masks हे सगळ पुरवण्यात आलेल होत. आम्ही सर्वजण आडिवरे च्या प्राथमिक आरोग्य केंद्रामध्ये पोहचलो, जे घटनास्थळापासून २ किमी अंतरावर आहे. कॅप्टन परेश ने ६-७ जणांचे असे ३ ग्रुप बनवले. पहिला ग्रुप प्राथमिक आरोग्य केंद्रात post-mortem साठी येणाऱ्या body ला उचलून hospital मध्ये घेऊन जाण्याच्या कामासाठी होता. दुसरा ग्रुप प्रत्यक्ष स्मशानभूमीमध्ये चिता रचण्याचे अन मृताना त्या चितेवर उचलून ठेवण्याच्या कामाकरिता होता. अन तिसऱ्या ग्रुपला कॅप्टनने गाडीमधेच थोडा वेळ आराम करण्यासाठी अन बोलावल्यानंतर कामाला येण्यासाठी सांगितले. प्रत्यक्ष घटनास्थळावर NDRF च्या जवानांचे काम खूप व्यवस्थित पद्धतीने चालू होते. घटनास्थळावर ३-४ डोझर सतत मातीचा ढिगारा बाजूला काढण्याच्या कामात लागलेले होते. सह्याद्रीचा विभाग असल्यामुळे सतत पाऊस चालूच होता. त्यामुळे NDRF च्या जवानांना काम करण्यामध्ये खूप अडथळे येत होते. प्रत्येक अर्धा-एक तासाला एक किंवा दोन BODY  मातीच्या ढिगाऱ्या खालून निघत होत्या. चौथा दिवस असल्यामुळे बऱ्याचशा body कुजलेल्या अवस्थेत मिळत होत्या. मिळालेल्या ७-८ body मधून एकदाच पूर्ण देह सापडत होता. बाकीच्यांचे कुणाचे अर्धेच धड तर कुणाचे हात पाय शरीरापासून वेगळे झालेल्या अवस्थेमध्ये सापडत होते. NDRF च्या जवानांनी stretcher मध्ये body टाकून १०८ no. च्या अॅम्ब्युलन्स मध्ये आणून ठेवायचं, अॅम्ब्युलन्स ती body  घेऊन २ किमी अंतरावर असलेल्या आडिवरे येथील प्राथमिक आरोग्य केंद्रात आल्यानंतर आमचे कार्यकर्ते ती body उचलून hospital  मध्ये घेऊन जाणार अन नंतर त्या body ची ओळख अन नंतर शवविच्छेदन करण्यात येत होत. शवविच्छेदन झाल्यानंतर आमचे कार्यकर्ते त्या body ला पुन्हा अॅम्ब्युलन्स मध्ये ठेवणार अन अॅम्ब्युलन्स थेट स्मशानभूमीमध्ये जाऊन थांबणार अन पुन्हा तिथे उपस्थित असलेले आमचे कार्यकर्ते body ला उचलून १०-१२ bodies साठी रचलेल्या चितेवर ठेवणार. अशाप्रकारे तेथील काम चालू होते. घटनेच्या चौथ्या दिवशी म्हणजे २ ऑगस्ट ला २०-२५ body ला अग्नी देण्यात आलेली होती. त्यामधील १०-१२ body  कुजलेल्या अवस्थेत मिळाल्यामुळे अन ओळख न पटल्यामुळे अनोळखी ठरवण्यात आलेल्या होत्या.  बऱ्याचशा संस्था मदतीसाठी समोर आलेल्या असल्यामुळे कार्यकर्त्यांना वेळेवर जेवण, नाश्ता, फळे देण्यात येत होती. 
२ तारखेला रात्री आमच्या जेवणानंतर आमची राहण्याची सोय जवळच्या असाने गावातील शासकीय आश्रम शाळेत करण्यात आलेली होती. त्याच ठिकाणी माळीन गावातील सुदैवाने वाचलेल्या माणसांची राहण्याची अन जेवणाची व्यवस्था करण्यात आलेली होती. अचानक घडलेल्या प्रसंगामुळे त्यांना खूप मोठा मानसिक धक्का बसलेला होता. त्यांच्या चेहऱ्यावर कोणते भावच उरलेले नव्हते. त्यांच्यासोबत एक रात्र राहण्याची अन त्यांच्या दुखःत सहभागी होण्याची संधी मला मिळाली हे मी माझ भाग्य समजतो. त्यांच्यासोबत बोलल्यानंतर काही गोष्टी लक्षात आल्या. डिंभे धरणाच्या पाण्यामुळे त्यांची वस्ती ऐन डोंगरमाथ्याखाली वसलेली होती. डोंगराच्या वरच्या भागात बरेच जणांची भाताची शेती होती, अन काही लोकांची गावापासून थोड्या दूर अंतरावर होती. घटनेच्या दिवशी काही गावकरी सकाळी लवकरच उठून आपापल्या शेताकडे गेलेली होती. अन परत येउन बघतात तर काय सगळ संपलेलं होत. माझ्यासाठी धक्कादायक बातमी म्हणजे घटनेच्या दिवशी गावातील २०-२५ मुले गावाच्या बाहेरील ओढ्यावर खेळायला आलेली होती, पण ओढ्याच्या समोरील घरातील एका व्यक्तीने त्यांना रागावून घरी पाठवलेले होत. ती २०-२५ मुले घरी पोहचून १०-१५ मिनिट होताच ती दुर्दैवी घटना घडली अन ती सगळी मुले मातीच्या ढिगार्याखाली सापडली. ती २०-२५ मुले जर १०-१५ मिनिटे उशिरा गेली असती तर कदाचित आज वाचली असती. अशा अनेक घटना अन त्याचं दुखः ऐकून मन भारावून गेल होत. 
दुसऱ्या दिवशी लवकर उठून आम्ही ८-९ वाजेपर्यंत तयार झालो अन ठरलेल्या आपापल्या कामासाठी शाळेतून बाहेर पडलो. दुसऱ्या दिवशी एकूण ३० body दोन चितांवर ठेऊन अग्नी देण्यात आला. 
त्या दोन दिवसात मला खूप काही शिकायला मिळालं होतं, शिवाय वेगवेगळ्या प्रकारची माणसे पण बघण्यास मिळाली होती.  काही शासकीय कर्मचारी खूप तळमळीने तेथे काम करत होते.  जुन्नरचे तहसीलदार घटनेच्या पहिल्या दिवसापासून ते अखेरच्या दिवसापर्यंत कशाचीही पर्वा न करता तिथे कार्यकर्त्याच्या सोबत सतत काम करत होते. त्यांच्यासोबत ३-४ तलाठी पण होते जे पहिल्या दिवसापासून तळमळीने काम करत होते. त्यांच्याकडे बघून मनात विचार आला की जर शासनातील प्रत्येक व्यक्ती यांच्यासारखाच तळमळीने काम करायला लागला तर भारताला पुढे जाण्यास कुणीच अडवणार नाही. याउलट तेथे येणारी नेतेमंडळी यांचा सहभाग कमी पण त्रासच जास्त होत होता. सुरक्षेच्या नावाखाली ७-८ मागे पुढे असलेल्या गाड्यामुळे अॅम्ब्युलन्स ला ये जा करायाल खूप त्रास होत होता. अन त्या गोष्टीची त्यांना जराशी पण खंत वाटली असेल याची मला शंका आहे.
 मानवाच्या आयुष्यातील जन्म अन मृत्यू चे वेगळेच समीकरण असते. बाळ आईच्या पोटी जन्माला येण्याच्या ९ महिने अगोदरच चाहूल लागते, पण मृत्यू कधी अन कशा स्वरुपात येईल याचा काही नेम नसतो. पुण्यामधील आंबेगाव तालुक्यातील माळीण गावातील गावकऱ्यांचे असेच काहीतरी हाल झाले... २९ जुलैच्या रात्रीपर्यंत  सुख- समाधानात असलेल्या माळीणवासीयांवर नैसर्गिक आपत्तीने घाव केला, अन दिवस उजाडे पर्यंत पूर्ण गाव मातीच्या ढिगार्याखाली नाहीस झालं. माळीण गावासारखी अशी कित्येक गावे दररोज मृत्यूच्या छायेत जगत आहेत. दरड कोसळून झालेल्या प्रचंड जीवित हानीने देशासमोर एक नवे आव्हान निर्माण केले आहे.  
             माळीण दुर्घटनेत मृत्युमुखी पडलेल्या व्यक्तींच्या आत्म्याला शांती मिळो हीच ईश्वरचरणी प्रार्थना!!!

स्रोत: सदानंद कुरुकवाड, skurukwad@gmail.com

No comments:

Post a Comment