'अर्थपूर्ण जीवनाचा समाजात शोध' घेण्यासाठी २००६ साली डॉ. अभय आणि डॉ. राणी बंग यांनी तरुणांसाठी विकसित केलेली शिक्षणप्रक्रिया म्हणजे 'निर्माण'...

समाजात सकारात्मक बदल घडवून आणण्यासाठी विविध समस्यांचे आव्हान स्वीकारणा-या व त्याद्वारे स्वत:च्या आयुष्याचा अर्थ शोधू इच्छिणा-या युवा प्रयोगवीरांचा हा समुदाय...

'मी व माझे' याच्या संकुचित सीमा ओलांडून,त्यापलीकडील वास्तवाला आपल्या कवेत घेण्यासाठी स्वत:च्या बुद्धीच्या,मनाच्या व कर्तृत्वाच्या कक्षा विस्तारणा-या निर्माणींच्या प्रयत्नांचे संकलन म्हणजे "सीमोल्लंघन"!

निर्माणबद्दल अधिक माहितीसाठी - http://nirman.mkcl.org; www.facebook.com/nirmanforyouth

Tuesday, 14 September 2021

NIRMAN 11 Batch Begins the Journey

After a long break, taking time to alter its avatar, we are happy to bring back Simollanghan! Ready to bring to you enriching educational content, we are equally excited to inform you about the latest happenings on our front.

Eventful Days Are Back

Eventful days were back in Shodhgram on the occasion of NIRMAN 11.1 A workshop. With the ever green campus turning even more beautiful due to the advent of monsoon, the workshop, held from 23rd July, 2021 to 30th July, 2021, initiated the latest season of workshops after a long time of over 15 months. The workshop participants brought in fresh and renewed enthusiasm.

Diverse in Backgrounds, United in Objectives

Now, you must be aware about the academic as well as geographic diversity of NIRMAN. The batch consisted of 50 participants from diverse academic as well as geographical backgrounds. Roughly, half the participants were from medical background / were medical students, while the remaining half came from different academic streams such as Sciences, Agriculture, Engineering & Arts. While, there was a participant from the southernmost state of Kerala, there were participants also from the national capital of Delhi. The spirits were high right from the beginning of the workshop. Though from different academic & geographic backgrounds, these 50 like-minded youth bonded brilliantly together & had one common agenda – their quest for a purposeful life.

Serious Stuff without a Serious Face

We, at NIRMAN, believe in doing serious stuff albeit without a serious face. This batch of 50 young minds went through an intense process, having a rendezvous with concepts like emerging adulthood and flourishing. The process was equally enjoying as much as it was intense. From group discussions to various activities, as the workshop progressed, participants moved inch by inch closer to their ‘Why’. The participants themselves contributed tremendously, both in cognitive capabilities as well as in emotional terms.

All’s Well that Ends Well

Just as the workshop began on a high note, it ended with a high as well. As you know, NIRMAN is an ongoing educational process. NIRMAN is where you are! NIRMAN is what you do! Individual by individual, plans after the workshop were discussed and equal emphasis was laid on what the participants can do post workshop for their own growth as well as to improve their understanding of society and societal issues around them. The workshop concluded on 30th July, 2021 & 50 young minds dispersed in different directions to continue their search for meaningful life, with renewed vigor, strengthened determination & concrete action plans to guide themselves.

Experience the Workshop in Participants’ Words

The feedback of the participants says a lot of their experience of the workshop. Dr. Bhavik Bansal, aged 20, a bright medical student from AIIMS Delhi, mentions about his participation in the NIRMAN process in his blog - https://bansalbhavik.wordpress.com/2021/08/01/youth-for-purposeful-life/

Similarly, another enthusiastic participant, Dr. Soumitra Patil, MBBS from Seth GS Medical College (KEM Hospital), Mumbai, states his personal experience in his blog - https://thepensive.blog/2021/08/15/nirman/

Applications for NIRMAN 12 are ON!

The blog must have certainly created curiosity about the NIRMAN process, if not given a clear idea about the exact content of the workshops. Worry not! The contents of the workshop are truly enjoyable and enriching only when experienced in person! So, if you are one who is yet to find it out, do apply for upcoming NIRMAN 12 batch using the following link – https://nirman.mkcl.org/selection/selection-process  and if you have already attended these workshops and are already a part of NIRMAN process, then do the best you can by urging youth in your vicinity to go through the selection process and encourage them to start their own quest for a purposeful life.

Monday, 14 January 2019

सीमोल्लंघन - ऑक्टोबर ते डिसेंबर २०१८

Sagar Bendre joins Seva Mandir

Sagar Bendre (NIRMAN 7) from Pune district has recently joined Seva Mandir, an organization in Udaipur district of Rajasthan. Sagar has studied electrical engineering and holds a keen interest in green energy and appropriate technology. He is telling us about the program and his decision…

“Last year I worked with BAIF in Betul district of Madhya Pradesh on renewable energy application. My perspective regarding appropriate technology broadened in the course of fellowship. I realized that the development of appropriate technology is as important as financial inclusion or social mobilization for that technology. In the present scenario, each stage is isolated from each other. Let’s see an example of solar product market - there are hundreds of manufacturers and long marking chain working in this sector; innovation is also magnificent. But the question is does that reach to the last person who needs it the most?
In the search of right place to work I ended up in an organization Seva Mandir in Udaipur district of Rajasthan. Seva Mandir has been working in the diverse themes like building a village institution, natural resource management, youth program, education and health, etc. from last 51 years. My work is with ‘Udaipur Urja’ initiative which is a community-owned social enterprise incubated by Seva Mandir from 2014. ‘Udaipur Urja’ is developing a unique ecosystem to reach the last mile and connect communities to technology & market-based solution. The primary focus of the initiative is livelihood generation, environment protection and women empowerment. Specifically, ‘Udaipur Urja’ is now working in rural villages to build an ecosystem of improved cook stove and solar product dissemination. The carbon crediting is been used in cook stove project.
I am working with 71 women entrepreneurs covering nearly 12,500 households of 157 villages of Kherwara block. My primary role is block level management of cook stove monitoring, solar business and agriculture procurement centre. Along with this, I am also designing a solar pump social business model, customized solar solutions to the electrified households, and decentralized solar & cook stove repair centres.
The block, I am working in, is primarily populated by the tribal community who are small and marginal farmers. Households are scattered over hilly terrain. Agriculture is the only hope of livelihood. So migration is very prevalent; caste & gender discrimination, economic inequality seems to be major barriers.
It is an enriching experience to learn & explore the different perspectives regarding technology use for a positive social change at the grassroots level.”
Best wishes to Sagar for his future endeavour!

Sagar Bendre, NIRMAN 7

होमो डेअस, फ्री वॉइस, झिरो टू वन प्रकाशित

 विदर्भातील मागासलेल्या जिल्हामध्ये तरुणाईच्या खिशाला परवडतील आणि मनाला भावतील अशी पुस्तके आपल्या ‘मायमराठी’ या उपक्रमामार्फत उपलब्ध करून द्यायचा चंग बांधणारा आपला मित्र शरद अष्टेकर (निर्माण ४) याने पुस्तक विक्रीसोबत स्वतःची  प्रकाशन संस्था - मधुश्री पब्लिकेशन - पण सुरु केली आहे.
युवल नोह हरारीचं 'सेपियन्स' पुस्तक वाचून शरदला 'अशी पुस्तकं मराठीत का नाहीत?' या प्रश्नाने भेडसावलं. महाराष्ट्रातील सर्वसामान्यांना जगातील दर्जेदार पुस्तके वाचता आली पाहिजेत, हे स्वप्न घेऊन त्याने मधुश्री प्रकाशन संस्था सुरु केली आणि खुद्द प्रकाशक बनला.
शरदने ‘आय अँम अ ट्रोल’ आणि ‘शॅडो आर्मीज’ या पुस्तकांनी सुरु केलेल्या प्रकाशकाच्या प्रवासात थोड्याच कालावधीत पीटर थीलचं 'झिरो टू वन', मार्क मेन्सन याचं 'द सटल आर्ट ऑफ नॉट गिव्हिंग अ फक' ही पुस्तके मराठीत प्रकाशित केली. या सोबतच युवल नोह हरारीचं 'होमो डेअस' आणि रविश कुमारचं 'फ्री वॉइस' ही सुप्रसिद्ध पुस्तके अनुवादित करून शरदने मराठीत प्रकाशित केली. आणि येत्या काळात बरीच जगप्रसिद्ध पुस्तके प्रकाशनाच्या मार्गावर आहेत.
दर्जेदार पुस्तके मराठी भाषेत आणण्याच्या शरदच्या या ध्यासाला खूप साऱ्या शुभेच्छा!

शरद अष्टेकरनिर्माण ४

मधुश्री प्रकाशनाने अनुवादित केलेल्या पुस्तकाचा लोकमत ऑक्सिजनमध्ये प्रकाशित झालेला पुस्तक परिचय
'द सटल आर्ट ऑफ नॉट गिव्हिंग अ फक - http://www.lokmat.com/oxygen/subtle-art-not-giving-fck-counter-intuitive-approach-living-good-life/

जागर - नरहर कुरुंदकर

राजकीय इतिहासाचा अभ्यास भूतकाळात रमण्यासाठी नव्हे, तर इतिहासातील चुका वर्तमानात आणि भविष्यात होऊ नये यासाठी असावा असे मला वाटते. नरहर कुरुंदकर यांचं ‘जागर’ हे आताच्या काळातही मला सुसंगत वाटते. निर्माणींची स्वतःची चिकित्सक राजकीय मूल्यप्रणाली असावी म्हणून हे पुस्तक महत्वाचं आहे.
पुस्तकाच्या सुरवातीलाच कुरुंदकरांनी भारतीय बुद्धिजीवी वर्गाचे वैफल्य दाखवले आहे. प्राचीन काळापासून भारतात नेहमीच समन्वयवादाची भूमिका चालत आलेली आहे. एकीकडे आधुनिक विद्येचा पुरस्कार आणि दुसरीकडे प्राचीन भारताचा अतिरेकी गौरव या दोन्ही बाबी बुद्धिजीवी वर्गाच्या मनात कायम दृढ होत्या. त्याचबरोबर बुद्धिजीवी वर्गाची दुसरी भूमिका चिकित्सेचा अभाव आणि सतत तडजोडीची होती. स्वातंत्र्योत्तर काळात भारतात राजकीय तत्त्वज्ञानाच्या दोन भूमिका होत्या, एक मार्क्सवाद आणि दुसरी गांधीवादाची. या दोन्ही विचारसरणींना बुद्धिजीवी वर्गाचा विरोध होता. बुद्धिजीवी वर्ग शेतकऱ्यांचे, कामगारांचे, श्रमिकांचे श्रेष्ठत्व स्वीकारू शकत नाही म्हणून ह्या वर्गाची अवहेलना गांधीवादी आणि मार्क्सवादी चळवळींचे वैशिष्ट्य राहिले. त्यामुळे भारतीय लोकशाही ही कायम अपरिपक्व राहिली.
बहुजन समाजातील सर्व दरिद्री शेतमजूर वंशपरंपरेने चालत आलेल्या आपल्या जाती-जमातींतील प्रमुखांच्या नेतृत्वाखाली राहत आला आणि हाच मजूरवर्ग संघटित करण्यात समाजवाद्यांची शक्ती वेचली गेली. जुनाट प्रतिगामी विचारसरणी, जातीव्यवस्था यामुळे समाजवादी शक्तींची कायम पिछेहाट होत राहिली. ग्रामीण भागात शेतमजुरांचे लढे लढविताना आणि परंपरावादाचा प्रभाव चिकित्सेने फोडण्यासाठी जर समाजवादी शक्ती संघटित होऊ लागल्या, तरच लोकशाहीच्या संथ प्रवाहात त्या प्रभावी ठरतील असं कुरुंदकर सुचवतात.
समाजवादी तत्वज्ञान आणि मार्क्सवाद - तत्व आणि व्यवहार या परिप्रेक्षातून विचार केला तर ज्या देशात औद्योगिकीकरण पुरेसे झालेले होते अशा एका पुढारलेल्या देशात क्रांती प्रथम व्हायला हवी होती. ज्या ठिकाणी भांडवलशाही पूर्णपणे विकसित झालेली असेल, तेथून समाजाची पुढची प्रगती समाजवादी क्रांतीने केली पाहिजे यासाठीच मार्क्सवादी तत्वज्ञान निर्माण झालेले होते. भरपूर उत्पादन असलेल्या देशात उत्पादनाचे न्याय्य वाटप करण्याची आकांशा असणारे हे तत्वज्ञान व्यवहारात मात्र मागासलेले उत्पादन असणाऱ्या देशात तातडीने प्रगती व्हावी यासाठी पुरस्कारले जाते. या व्यावहारिक सत्यातच मार्क्सवादी तत्वज्ञानाच्या मर्यादा दडलेल्या आहेत असं मला वाटतं.
कुरुंदकर पुढे असं म्हणतात की, मार्क्सचे तत्वज्ञान विकसित भांडवलशाहीचे समाजवादात रूपांतर करणारे तत्वज्ञान म्हणून पराभूत होते, आणि अर्धवट सरंजामशाही युगात असणाऱ्या राष्ट्रांत वेगाने व सक्तीने औद्योगिकरण आणणारे तत्वज्ञान म्हणून शिल्लक राहते. महात्मा गांधी - काही चिंतन यामध्ये तर कुरुंदकर म्हणतात की, राजकीय मुत्सद्यांना गांधीजी धार्मिक वाटत. पण धार्मिकांना मात्र गांधीजी आपले शत्रू वाटत होते. याचे खरे कारण गांधीजींच्या कार्यक्रमात सापडते. एखादा संत आपले विचार व्यवहारात आणू लागला की सर्व परंपरावाद्यांना तो आपला शत्रू वाटू लागतो. आणि गांधीजी तर एकही विचार व्यवहारात न आणता शिल्लक ठेवू इच्छित नव्हते. संपूर्ण भारतात प्रांतोप्रांती सुशिक्षित बुद्धिमंतांचे (सुभाषचंद्र बोस, लाला लजपतराय, . चि. केळकर, इ.) नेतृत्व होते. हे नेतृत्व गांधीजींच्या मागे उभे राहिले. म्हणून गांधीजींचे राजकीय नेतृत्व उभे राहिले. स्वातंत्र्यलढ्यात पुन्हा पुन्हा एक गोष्ट सर्वांच्या लक्षात येई की, एक-दोन इंग्रज अधिकारी मारून स्वातंत्र्य मिळेल ही भ्रामक कल्पना आहे. राजकीय लढ्यात निशस्त्र जनतेला सहभागी करून घ्यावेच लागेल. स्वातंत्र्यलढ्यात गांधींच्या राजकीय नेतृत्वाचे चित्रच पुस्तक वाचताना आपल्या डोळ्यासमोर उभे राहते. पुरेसे औद्योगिकीकरण व उत्पादनवाढ झाल्याशिवाय समाजवादी कार्यक्रम निरर्थक होऊन जाईल. म्हणून नेहरूंनी केंद्र सरकार प्रबळ केले. इथे नेहरू गांधींच्या विकेंद्रीकरणाच्या तत्वापासून दूर गेले.
सेक्युलॅरिझम आणि इस्लाम यामध्ये कुरुंदकर म्हणतात की आधुनिकता, धर्मसुधारणा आणि चिकित्सा यांच्या परंपरा इस्लामध्ये फारशा नाहीतच. मुस्लिम समाजात आजही वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा अभाव दिसून येतो. मुस्लिम समाजात सुधारणावादाची चळवळ सुरू झाली तर ती सर्वांनाच हवी आहे. हिंदू समाजाची सनातनी मनोवृत्ती हाच भारतातील सेक्युलॅरिझमला अडथळा आहे. मुस्लिम समाजात परिवर्तन होत नाही याचे मुख्य कारण हिंदू समाजातील सेक्युलर नेतृत्वही परंपरेने चालत आलेल्या परंपरावादी नेत्यांच्याच हातात आहे.
सगळ्यात शेवटी कुरुंदकरांनी राजकीय शोध आणि बोधमध्ये जी मांडणी केली आहे ती सर्वांनी प्रत्यक्ष वाचावी अशीच आहे. जागर वाचल्यानंतर मी स्वतः राजकीय व सामाजिक प्रश्नांकडे चिकित्सक दृष्टीने बघू लागलो. राजकीय आणि सामाजिक प्रश्नांचा अभ्यास करताना जागर वाचणे महत्वाचे वाटते. समाजवाद-गांधी-मार्क्स-नेहरू-विकेंद्रीकरण-सेक्युलॅरिझम-इस्लाम-धर्मग्रँथ व त्याचे अनुयायी इतक्या साऱ्या गोष्टींची जागरमध्ये मांडणी आहे.
स्वातंत्र्यपूर्व आणि स्वातंत्र्योत्तर काळातील चिकित्सा करताना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा पुस्तकात अजिबात उल्लेख नाही ही गोष्ट पुस्तक वाचताना थोडी खटकते. भारतातील राजकारण आणि समाजकारण समजून घेण्यासाठी आणि स्वतःचा वैचारिक जागर घडवून आणण्यासाठी सर्वांनी एकदा तरी जागर वाचाच...

स्वप्नील अंबुरे, निर्माण ८

Friday, 12 October 2018

सीमोल्लंघन - जुलै ते सप्टेंबर २०१८


नमस्कार मित्रमैत्रिणींनो,
सालाबादप्रमाणे गेल्या काही दिवसांत निर्माण समुहात घडलेल्या काही घडामोडी आम्ही घेऊन आलो आहोत. निर्माणचा व्याप जसजसा वाढतोय तसेच हळूहळू निर्माणी आपल्या कामाची छाप सोडत आहेत. कुठे कोणता निर्माणी महाराष्ट्रातील मुलांसाठी पाठ्यपुस्तक लिहितो तर कुठे कोणी पानी फाउंडेशनसारख्या स्पर्धेत गाव निवडून आणतो! सीमोल्लंघनच्या टीमकडे इतरही जबाबदाऱ्या असल्यामुळे सर्वच बातम्या सर्वांपर्यंत पोहचत नाहीत. सामाजिक प्रश्नांशी झुंजणाऱ्या आपल्या निर्माणी मित्रमैत्रिणींच्या कारवायांबद्दल (कामाबद्दल!) आम्हाला कळवाल का?  तुम्ही कराल मदत?
            बाकी तुमच्यासाठी ह्या अंकात भरपूर काही घेऊन आलो आहोत. तुमचा अभिप्राय वेळोवेळी कळवत राहा.

निर्माण ८.२ ब शिबीर
नुकतेच ऑगस्ट महिन्यात शोधग्राममध्ये निर्माण ८ (वैद्यकीय गट) बॅचचे दुसरे शिबीर पार पडले. ०४ ऑगस्ट ते १२ ऑगस्ट या कालावधीत वैद्यकीय शाखेतील ४५ युवक-युवतींनी ह्या शिबीरात उपस्थिती दर्शवली. आरोग्य क्षेत्रातील समस्यांबद्दल, त्यांच्या जटीलतेबद्दल कुतूहल आणि बौद्धिक समज निर्माण करणे; आरोग्य क्षेत्रात सामाजिक योगदान देण्यासाठीचे वेगवेगळे मार्ग समजून घेणे; वेगवेगळ्या रोल मॉडल्सच्या प्रवासातून सामाजिक कृती करण्याचे धाडस निर्माण करणे आणि आरोग्य क्षेत्राच्या परिघाबाहेरील सामाजिक-आर्थिक-राजकीय वास्तवाची ओळख व्हावी अशी ह्या शिबिराची ढोबळमानाने उद्दिष्टे होती.
निर्माण ८.१ शिबिराच्या शेवटी स्वतःसाठी, स्वतः बनवलेला कृती शिक्षण कार्यक्रम तसेच गेल्या ६ महिन्यांत घडलेल्या वेगवेगळ्या गोष्टी, त्यातून झालेले शिक्षण, पडलेले प्रश्न , वाचन, इ. च्या शेअरिंगने शिबिराची सुरूवात झाली. बायफ या संस्थेचे संजय पाटील यांनी देशी वाणाच्या संवर्धनाविषयी माहिती दिली. टाटा मेमोरिअल कॅन्सर हॉस्पिटलचे डॉ. पंकज चतुर्वेदींनी दवाखान्याबाहेरची डॉक्टरची भूमिका काय असावी यावर मार्गदर्शन केले. मोठमोठ्या तंबाखू कंपन्यांविरुद्ध चालू असलेल्या त्यांच्या लढ्याची माहिती दिली. डॉ. अभय बंगांनी नवजात मृत्यू रोखण्यासाठी सर्चने केलेल्या कामाबद्दल सांगितले. जगात बाजारव्यवस्थेची उत्क्रांती आणि वैद्यकीय क्षेत्रात त्याचा शिरकाव याबद्दल योगेश दादाने मार्गदर्शन केले. सुनील काकांनी अर्थव्यवस्था, बाजारीकरण आणि उपभोक्तावाद याविषयी सांगितले.
तसेच अमृतने अब्राहम मास्लोवने सांगितलेल्या माणसाच्या गरजांची उतरंड, सामाजिक क्षेत्रात काम करण्याचे विविध पर्याय, विठ्ठल साळवे आणि त्याने मिळून माहिती अधिकाराचा वापर करून केलेल्या कामाची गोष्ट असे सेशन्स घेतले. आरतीने ग्रामीण भागात मानसिक आजारांचा ताण तिला कसा दिसला, या तिच्या अनुभवाबद्दल सांगितले. दिल्ली ते गडचिरोली प्रवास करून आदिवासी भागात आरोग्य सेवा देण्याचा डॉ. चैतन्य मलिक आणि डॉ. शिल्पा खन्ना यांचेही अनुभव शिबिरार्थ्यांनी ऐकले.
एक दिवस सर्व शिबिरार्थ्यांनी गडचिरोली जिल्ह्यात वेगवेगळ्या प्राथमिक आरोग्य केंद्रांवर काम करत असलेल्या डॉ. रुपेश बनसोड, डॉ. पंकज औटे, डॉ. पूजा बोर्लेपावर, डॉ. प्रतिक सुराणा आणि डॉ. रितू दमाहे या निर्माणी डॉक्टरांना भेट दिली आणि त्यांचा अनुभव जाणून घेतला. आफ्रिकेत आलेल्या एड्स या रोगाच्या साथीच्या पार्श्वभूमीवर आधारलेल्या फायर इन दी ब्लडही डॉक्युमेंटरी शिबिरात दाखवण्यात आली. आफ्रिकेत एड्सने लोक मरत असताना औषध कंपन्यांनी केलेल्या मनमानी कारभाराची आणि अमानवी नफेखोरीची ती कहाणी आहे. नियमितपणे शिबिरात काही छान पुस्तकांची ओळख झाली, जसे की १९८४, फ्रीडम फॉर सेल, एपिक मेझर्स, सेपियन्स, हिंद स्वराज आणि नवे मन्वंतर, आर्ट ऑफ लव्हिंग, लोकनीती, व्हॉट मनी कान्ट बाय, इत्यादी.
            आरोग्य क्षेत्रातील समस्या, माझी भूमिका, समस्या सोडवण्याच्या वेगवेगळ्या पद्धती, आणि काही स्वप्न घेऊन शिबिरार्थी परतले. शिबिरार्थ्यांना पुढील प्रवासासाठी शुभेच्छा!

NIRMAN Alumni वार्षिक ऑक्टोबर कार्यशाळा २०१८
            निर्माणच्या शिबिरातून गेलेले जे निर्माणी पूर्णवेळ सामाजिक क्षेत्रात काम करत आहेत त्यांच्यासाठी २०११ पासून दरवर्षी एका कार्यशाळेचे आयोजन करण्यात येते. यावर्षी ही कार्यशाळा २९ सप्टेंबर ते ०२ ऑक्टोबर दरम्यान शोधग्राममध्ये पार पडली आणि ५० निर्माणी या कार्यशाळेला उपस्थित होते. सर्वांनी मी करत असलेल्या कामाचा प्रश्न, पद्धत, येणाऱ्या अडचणी आणि भविष्यातील वाटचालहे शेअरिंग आलेल्या समुहात केले.
            नुकताच भारत सरकारने जाहीर केलेला आदिवासी आरोग्यावरचा रिपोर्ट नायानांनी सर्वांसमोर मांडला. नायना त्या कमिटीचे अध्यक्ष असल्यामुळे हा अभ्यास करताना काय काळजी घेतली, काय अडचणी आल्या, अहवालाचे मुख्य मुद्दे काय, शिफारशी कोणत्या आणि मी माझ्या पातळीवर काय करू शकतो याविषयी मार्गदर्शन केले. तसेच डेव्हलपमेंट इकॉनोमिस्ट ए. के. शिव कुमार यांनी शिबिरात वेगवेगळी ३ सत्रे घेतली. आर्थिक विकास आणि जीडीपी याचे फसवे रूप, अमर्त्य सेन यांची मनुष्य विकासातून आर्थिक विकास ही मांडणी आणि सध्या महिलांचे समाजातील स्थान याविषयी त्यांनी सर्वांना मार्गदर्शन केले.
कार्यशाळेच्या शेवटी निघण्यापूर्वी पुढच्या वर्षी पुन्हा भेटण्याची तारीख निश्चित करण्यात आली. २०१९ मध्ये १५ ते १७ नोव्हेंबर दरम्यान शोधग्राममध्ये पुन्हा भेटायचं ठरलं आहे.

निर्माण ९ ची निवड प्रक्रिया
गेल्या ३-४ महिन्यांपासून निर्माण ९ शिबीरमालिकेसाठी प्रसिद्धी आणि निवडप्रक्रिया सुरु आहे. सामाजिक प्रश्नांची जबाबदारी स्वीकारू इच्छिणाऱ्या नवीन पिढीची निवड प्रक्रिया ही नेहमीच उत्साहपूर्ण, आशादायी आणि विचार करायला लावणारी असते. त्यासोबतच निर्माण परिवारातील मित्रमैत्रिणींना भेटण्याची ती संधीदेखील असते. गेल्या काही महिन्यात निर्माण टीमने भरपूर प्रवास केला आणि अनेकांशी भेट देखील झाली. प्रसिद्धी आणि निवडप्रक्रियेत तुम्हा सर्वांची मदत नेहमीच होत असते. यावर्षी स्वप्नील अंबुरे (निर्माण ८) याने प्रसिद्धीमध्ये विशेष मदत केली. तुम्हा सर्वांचे खूप आभार.
यावर्षी निर्माण ९ साठी जवळपास ८८७ अर्ज आलेले आहेत, आतापर्यंतच्या इतिहासातील हा सगळ्यात मोठा आकडा आहे. महाराष्ट्रातून विविध जिल्ह्यांतून अर्ज तर आहेच आहे पण राज्याबाहेरून जवळपास ८० अर्ज आले आहेत. विशेष म्हणजे एम्स दिल्ली, एम्स रायपुर, आयसर पुणे, आयसर भोपाळ, आयआयटी वाराणसी, आयआयटी चेन्नई अशा नामवंत महाविद्यालयातून अर्ज आले आहेत. (गमतीची गोष्ट!) सैराट आणि फॅंड्री चित्रपटात अभिनय केलेल्या कलाकारांनादेखील निर्माणला अर्ज करण्याचा मोह आवरता आला नाही.
निर्माण ९ ची निवडप्रक्रिया अंतिम टप्प्यात आलेली आहे. येत्या ३१ ऑक्टोबरला निर्माणच्या वेबसाईटवर निवड झालेल्या मुलामुलींची यादी जाहीर करण्यात येणार आहे.