INSECTS – The dedicated workforce on Earth

Suvarna Khadakkar (NIRMAN 5) is pursuing her PhD in entomology from Nagpur University. She is telling us the interesting facts about the insects…

Surviving through every era and every period,insects are functioning day and night without claiming for any recognition. According to geological time scale, first insect appeared about 408 million years ago in the Silurian era along with jawed fishes and land plants. Insects appeared after the emergence of first vertebrates competing with them and surviving alongside. After the first appearance of insects they saw ages of fishes, amphibians, and reptiles come and go and now they are surviving through the age of mammals. They never dominated any epoch or period and never asked for any acknowledgement.

The ancient Egyptians were the first to record and document the importance of insects as suggested by the interpretations of their hieroglyphs written in both Greek and Latin. Earliest records shows that Egyptians recorded the behavior of dung beetles and made a connection between dung beetle and Sun. Egyptians had an insect God named ‘Khepri’. Egyptian hieroglyphs devoted to ‘Khepri’ are probably the oldest written ichnoentomological (paleontological traces of insects) reports on insects.

Insects! So advanced they are, that they did adapt the capacity to fly among invertebrates even before the birds could as vertebrates.

Simplicity percolates through the definition of insects too which recognize any living organism with three pairs of legs and two pairs of wings with a segmented body. With size ranging from millimeter to centimeter they have proved that your size never matter if you are dedicated to your work. None the less, ants can carry food multiple times of their weight and a mantis which can prey on hummingbird.

The insect world is a collage of organisms from tiny silverfish which play hide and seek with us while we are busy going through some old reference collection of books; the nasty appearance of cockroaches in our kitchen can irritate many; the humming of flies and mosquitoes which disturb our nap; a hairy caterpillar feeding voraciously on leaf of our favorite plant in the garden; a bug sucking on our pet dog which we love the most. Off course this picture is way annoying that one may want to get rid of all of them and why not?

But, have you ever thought what good insects are doing for all the living organisms including humans? Let me give you a glimpse of what insects are doing for us… We are because insects are… Tiny flies mingling in the flowers of various plants and crops are doing the most important work for us through which we are able to procure our grains and vegetables and fruits i.e., pollination. Wasps and other bugs act as parasites and predators controlling the pest population in various crop fields minimizing the usage of insecticides. Even, tiny dung beetles employ themselves clearing the excrement of man and cattle and burying it under the soil, the value of which is little realized because of the thoroughness and regularity through which this work is performed leading to minimize the occurrence of various parasitic diseases which could have raised havoc in public health. I will not say about honey and wax and silk and lac and many more which is very familiar information for all of us. Ecologically, the presence and absence of insects can act as an indication of the diverse flora and fauna of a particular area.

The most amazing feature of humans and of all mammals is to take care of their progeny i.e., ‘parental care’ which shows one of the highest degrees of emotional behavior. This behavior can be taken as peculiarity of mammals (such as humans, chimps, cats, dogs, etc.) and is only found in highly developed forms in animal kingdom. Such parental behavior is found in some orders of insects apart from social behavior of ants, bees and termites. A pair of beetle for example builds nest which is guarded by male or female of the pair. The pair prepares brood balls (made of dung) on which their young ones feed. Female choose male on the basis of his capacity to build nest and brood balls for the future generation.

Oh, and how can I forget the beauty which butterflies fill in our lives and gardens and terrace and where not? The coloration in butterflies and beetles is a way varied.

Want to hear about the adaptive nature of insects? Developmental stages of most of the insects comprise of a larval form and a totally different adult form. You may have seen various caterpillars feeding on leaves which after a definite interval of time pupate and emerge as a butterfly. Ever thought why is this so? Insects have managed to use the food resources so efficiently that a caterpillar feed on leaves of plants while the adult feeds on fruits. And there will be equal distribution of available food in adults and larva.

The social insects such as ants, bees, wasps, termites constantly remind us about the strength in unity.

Coming to an end of this article all I can say is this Earth belong not only to humans but each and every living form inhabited on Earth and the care, the respect which we show to other humans should also be shared with other life forms as well even as small as an insect. The next time you see an insect thank him for all the good they are doing for us. You can thank me too for sharing this info…:D 

Suvarna Khadakkar, NIRMAN 5

suvarnask17@gmail.com

'कर के देखो' चा मंत्र

जयश्री कुलकर्णी, निर्माण ७ चे शिबीर झाल्यावर, पालघर जिल्ह्यातील जव्हार येथे ‘वयम’ या संस्थेसोबत प्रायोगिक तत्त्वावर काम करण्यासाठी गेली. ‘वयम’ ही संस्था जव्हारमधील आदिवासींच्या हक्कांबाबत जनजागृती आणि लोकशिक्षणाचे काम करते. तसेच महिलांसोबत आणि लहान मुलांसोबत त्यांचे इतरही काही उपक्रम चालतात. गेल्या तीन महिन्यात जयश्रीला ‘वयम’सोबत काम करताना आलेले अनुभव ऐकुया तिच्याच शब्दात...

निर्माण ७.१ चे शिबीर झाल्यापासून पुढे काय? याचं विचारचक्र चालूच होतं. फार झालं बोलणं – आता काम सुरू केलंच पाहिजे असं मार्च अखेरीपर्यंत ठरवलं आणि जव्हारला 'वयम'मध्ये काम करायला सुरवात केली. पालघर जिल्हा महाराष्ट्राची उत्तर सीमा. त्यातला जव्हार तालुका हा पूर्ण आदिवासी लोकवस्ती असणारा!

माझी आत्तापर्यंतची जीवनशैली आणि जव्हारमधली जीवनशैली यात ब-यापैकी तफावत होती. त्यामुळे इथं आपण कसे टिकणार? जमेल का आपल्याला? असे प्रश्न ‘आ’ वासून उभे होते. कामाची सुरूवात मुलांबरोबर झाली. ‘बिन बुका या शिका’ प्रकल्पाअंतर्गत ४ पाड्यांत गंमत शिबीरं घ्यायची होती. पाड्यात जाऊन रहाणं हा आता कामाचाच भाग असणार होता. पहिल्याच दिवशी सुळ्याच्या पाड्यात रहायला होते. महिला का असेनात पण २ अनोळखी व्यक्तींच्या शेजारी झोपताना मनात असंख्य प्रश्न होते. वर पंखा नाही, १ मिणमिणता बल्ब होता फक्त. ती रात्र फक्त छताच्या लाकडी फळ्यांकडे बघत या कुशीवरून त्या कुशीवर वळत कशीबशी काढली. घरचा comfort  zone सोडून मी इथे का आलीये? काय ठेवलंय आयुष्यात पुढे? एकूणच - प्रचंड भिती, घुसमट, गोंधळ, प्रश्न यांची दलदल! पण त्याच क्षणी- ‘हा मार्ग आपण स्वत:हून निवडलाय. असे खाचखळगे येणारच. हीच घडण - खरी परीक्षा आहे आपली’ असं समजावत होते आणि तथ्यही होतं त्यात, हे पुढच्या काही दिवसातच समोर येऊ लागलं, पटायला लागलं.

मुलांची निरागसता, त्यांची भडक नसणारी चमक, त्यांचं माझ्याभोवती सतत कोंडाळं करणं या सगळ्यामागे झाकली जाणारी त्यांची dark background आत्ता आत्ता लक्षात यायला लागलीये. या लहानग्यांबरोबर काम करताना मलाही स्वत:चे आजतगायत माहीत नसलेले पैलु उलगडायला लागलेत. इथला प्रत्येक दिवस नवा, ठरवलेल्या नियोजनाप्रमाणे गोष्टी घडतीलंच असं नाही. मग ती महिला बचत गटाची मिटिंग असो, PESA ची मिटिंग असो, मुलांना जमवणं असो. त्यामुळे निराशा आली तरी संयम ठेवणे आलेच. अजूनही पाड्यात गेल्यावर कधीकधी संडासातच आंघोळ करावी लागते, रात्री डास ही चावतात – भिती वाटते; पण थोडीशी मनाची तयारी करून गेलं की गोष्टी सोप्या, सुसह्य होत आहेत.

‘बिन बुका या शिका’ द्वारे मुलांना मागील वर्षी त्यांच्या कल्पनाशक्तीला वाव मिळेल अशी खेळणी दिली होती. त्या खेळण्यांची मालकीही त्यांचीच. हीच मुले पुढे त्यांच्या जल जंगल जमिनीची मालकी घेतील. त्याचीच ही पायाभरणी! मुलांमधील नेतृत्व गुण वाढणे, संघटन वाढ, कल्पनाशक्ती या सगळ्याच गोष्टींना वाव देणारी शिक्षण पध्दती उभी करण्याची गरज आहे. ज्या पध्दतीत मुलं व्यक्त होऊ शकतात, आपल्या भावनांची मांडणी करू शकतात, विचार करून त्यावर कृती करू शकतात अशा पध्दतीची रचना करणं हा माझ्या कामाचा पुढचा महत्वाचा भाग असेल.

छोट्या संस्थेत पडणारी लहान-मोठी कामे, लोकांशी स्वत:हून संवाद साधणे, एखाद्या पाड्यात श्रमदानासाठी जाणे या सगळ्याकडेच, कुठल्याही कामाला कमी न लेखता एका नव्या दृष्टीकोनातून पाहण्याची गरज मला प्रकर्षाने जाणवली. इथे आल्यापासून इथल्या मूलभूत जीवनशैलीचे अनेक बारकावे अनुभवायला मिळाले. स्त्रिया कसलीही लाज न बाळगता सर्वांदेखत आपल्या मुलांना दूध पाजतात, पुरूष स्वयंपाक करतात, स्त्रिया घरं बांधतात. एकूणच स्त्री-पुरूष समानता, स्त्रीचा मान, निसर्गाशी जवळीक, त्याचे रक्षण हे सगळंच किती सहज, जीवनाचा अविभाज्य भाग असल्यासारखं घडतं. हीच नाहीत का निरोगी समाजाची लक्षणं?

कधीकधी आपण एका ठिकाणाहून दुस-या ठिकाणी जातो तेव्हा इथे कसं आपल्या गावासारखं/ शहरासारखं नाही या नजरेतून पाहतो; पण ही तुलना, आपल्या समजुती काही काळासाठी बाजूला ठेवल्या तर नवं ठिकाण आपल्याला बरंच काही देऊन जातं!!!

जयश्री कुलकर्णी, निर्माण ७

jayashreerk.30@gmail.com

Bond-giri continued…

Internship झाल्यावर शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयातील विद्यार्थ्यांना धास्तावणारी सगळ्यात मोठी गोष्ट म्हणजे – बॉंड! सरकारी अनुदानित (माफक) दरात  शिक्षण पूर्ण झाल्याची परतफेड म्हणून १ वर्ष ग्रामीण/ आदिवासी भागात आरोग्य सेवा देणे विद्यार्थी डॉक्टरकडून अपेक्षित (बंधनकारक) असते. कॅगच्या अहवालानुसार महाराष्ट्रातील १०% हूनही कमी डॉक्टर्स सेवा देतात किंवा दंड भरतात. पण निर्माण मधले बरेचशे डॉक्टर्स बॉंड पूर्ण करण्यासाठी ठरवून दुर्गम ग्रामीण किंवा आदिवासी भागात पोस्टिंग घेतात. या एक वर्षात सरकारी आरोग्यसेवा देणाऱ्या सगळ्यात तळाच्या यंत्रणेत निर्माणी डॉक्टरांनी काय पाहिलं, तसेच त्यांच्यात काय बदल आणि शिक्षण झाले, ऐकुया त्यांच्याच शब्दांत...

Here comes the latest article in the series ‘Bond-giri’. We all know that Prathamesh Hemnani (NIRMAN 6) served as a Medical Officer at the very remote Primary Health Center (PHC) in Pendhari of Gadchiroli district. He generously shares with us his learnings through the lens of a doctor, a medical officer and a person.

“Hi, I am Prathamesh Hemnani.

Having resigned from the post of MO after working for 10 months at PHC Pendhari, a village in Gadchiroli district. I am back in the concrete jungle I call ‘Home’ (Or just because my permanent address is of this place).

My Experience with the Govt. healthcare system:

It was a setback. I saw planned policies getting ruined by corrupt officers in the chain which runs from policy making to implementation. Sharks were present everywhere in the sea waiting to get hold on the public money. The system was so much rusted, that my seniors suggested to get involved in the chain, so that I could pay these people for getting my work done smoothly.

My experience as a Doctor:

I saw myself overcoming the fear of ‘Handling patients’ (Fear that every MBBS graduate faces before entering the real world, I guess). Later on, I realized that my syllabus and college had taught me enough of what a MBBS graduate should know. It was just the fear or uncertainty whether I could do it or not. It was not the fault in the teaching system, but the fault was with me of never overcoming my fear. I learned a great deal about how to ‘talk to patients’, ‘listen to their problems’ and ‘understand them’. The problems were not only from health point of view, but also from the perspective of their healthcare seeking patterns, their health economics, their lifestyle and their awareness on various health issues.

My experience as a Medical Officer:

Managing the already demotivated staff of the Government system was a challenge in itself. As an in-charge MO, I got the opportunity to know the financial and administrative work of a PHC, the allocation of funds, the working of national programs and schemes. I realized that if PHC is short of medicines or equipments, due to improper timings of drug distribution from higher authority, the in charge MO has the full authority to buy them through available funds. I used to stay over time, Sundays also become OPD days. As people came to know that the schoolkid looking doctor is available 24*7, PHC deliveries increased to 80 from last year’s record of 48 in the whole year. A lot of Kombdas were offered if the patients were satisfied. J

My experience as a Person:

To live away from the hustle and bustle of city and in the heart of the nature was a altogether a different experience. There was only one hotel in the village and that too cooked only rice.L That helped me to learn to cook my own food. I realized that you will never die starving only if you know how to cook. During initial 4 months, there were a lot of connectivity issues and electricity problems. I realized that staying in a well-connected area with full time electricity connection is truly a luxury! Many people still can’t afford it or rather are still away from it due to slow machinery of the Government. Calling home after searching for network for half an hour on the terrace and letting them know that I am still alive was an adventure altogether. Calling Yogesh Dada and Residents from our college in this manner for managing cases was also great fun. I made great friends at SEARCH who held me at times when I was low. I also learned to socialize and make friends of different age groups in a new place.

To sum up, I would say that
            When a mother gives birth to a child without a trained health personnel and uses scissors to cut the umbilical cord and her strand of hair to tie it, you know that health programs have not reached the last citizen. When a baby gets ‘dabba’ (pneumonia) and is still taken to the traditional healer of the village, since he commands more trust than the local PHC, you know health programs have not reached the last citizen.”

Prathamesh Hemnani, NIRMAN 6

prathamesh.hemnani@gmail.com

निर्माणी डॉक्टरांची बॉंड-गिरी

Internship झाल्यावर शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयातील विद्यार्थ्यांना धास्तावणारी सगळ्यात मोठी गोष्ट म्हणजे – बॉंड! सरकारी अनुदानित (माफक) दरात  शिक्षण पूर्ण झाल्याची परतफेड म्हणून १ वर्ष ग्रामीण/ आदिवासी भागात आरोग्य सेवा देणे विद्यार्थी डॉक्टरकडून अपेक्षित (बंधनकारक) असते. कॅगच्या अहवालानुसार महाराष्ट्रातील १०% हूनही कमी डॉक्टर्स सेवा देतात किंवा दंड भरतात. पण निर्माण मधले बरेचशे डॉक्टर्स बॉंड पूर्ण करण्यासाठी ठरवून दुर्गम ग्रामीण किंवा आदिवासी भागात पोस्टिंग घेतात. या एक वर्षात सरकारी आरोग्यसेवा देणाऱ्या सगळ्यात तळाच्या यंत्रणेत निर्माणी डॉक्टरांनी काय पाहिलं, तसेच त्यांच्यात काय बदल आणि शिक्षण झाले, ऐकुया त्यांच्याच शब्दांत...

निर्माण ५ ची डॉ. सुजाता पाटील, शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय सोलापूर इथून एमबीबीएस झाल्यावर, आपला सरकारी बॉंड पूर्ण करण्यासाठी पुणे जिल्ह्यात खानापूर येथील प्राथमिक आरोग्य केंद्रात वर्षभरापुर्वी वैद्यकीय अधिकारी म्हणून रुजू झाली होती. या सदरात तिचा अनुभव ऐकुया...

मी डॉ. सुजाता पाटील. प्राथमिक आरोग्य केंद्र, खानापूर (जि. पुणे) येथे वैद्यकीय अधिकारी म्हणून काम पाहत आहे. वरवर पाहता सगळं उत्तमच आहे; म्हणजे बाकी मित्रमंडळी आणि कुटुंबीयांना मी खूप ‘भारी’ काही तरी करत आहे असं काहीसं वाटतंय, सरकारी नोकरी त्यात पगार उत्तम! पण थोडं आत शिरलं की ‘अधिकारी’ असूनही ‘अधिकारी’ नसणे, ही गोष्ट मला अनुभवायला मिळाली. किंवा मी  प्रभारी वैद्यकीय अधिकारी नसल्याने मला ह्या गोष्टीची तितकीशी झळ बसली नसावी.

माझ्या एम.ओ.शिपच्या काळात मला चांगले वाईट असे दोन्ही अनुभव आले. बाह्य रुग्ण कक्ष, आंतर रुग्ण कक्ष, प्रसूती कक्षामध्ये निर्णय घेण्याचं आणि कृती करण्याचं १००% स्वातंत्र्य ही प्राथमिक आरोग्य केंद्रात मला मिळालेली सर्वात महत्त्वाची गोष्ट! मग रुग्ण दवाखान्यात येताना बघण्यापासून ते त्याच्या आजाराचे निदान, उपचार, फॉलोअप पर्यंत ही संपूर्ण प्रक्रिया मलाच करायची असते (सब काम मुझे ही करने पड़ते हैं, सफाई भी, शॉपिंग भी!) ह्या प्रक्रियेत वरून स्वतःला जाणवणारा हलका चिडचिडेपणा आहे पण माझ्या ओळखीचं माझं बळ देखील मला दिसतंय. पुस्तकात वाचलेल्या अनेक केसेस् जेव्हा खऱ्याखुऱ्या समोर येऊन उभ्या ठाकतात तेव्हा ‘आ’ वासून बघत बसते त्यांच्याकडे. काय तर म्हणे, ‘टाकायासु आर्टेरायटीस’! (ह्यात अॅरोटा, कॅरोटिड सारख्या महत्वाच्या धमन्यांमधुन रक्ताला शरीराच्या इतर भागांत पोचण्यास अडथळा निर्माण होतो. त्यामुळे रुग्णाचे नाडीचे ठोके व रक्तदाब मोजता येत नाही)

सुरुवातीचे दोन तीन महिने प्राथमिक आरोग्य केंद्राचा सेटअप आणि तालुक्यातील इतर प्राथमिक आरोग्य केंद्राना भेटी देण्यातच गेले. ह्या निमित्ताने बऱ्याच सरकारी कर्मचाऱ्यांशी माझ्या ओळखी झाल्या. मला माझ्या व इतर प्राथमिक आरोग्य केंद्रांमध्ये तुलनात्मक फरक  पहायला मिळाले. सुरुवातीच्या काळात वाटायचे, ओपीडी काय - रोज तेच तेच रुग्ण, त्याच त्याच तक्रारी आणि मी देखील वेगळा असं काय करते, ‘पॅराडायक्लोरॅनटॅक’ देण्याशिवाय? ह्यावर जरा विचार केला, हे कसं शक्य आहे? मीच सांगते ना, आमचं प्रोफेशन म्हणजे प्रत्येक शरीर वेगळं, खूप complicated असतं. मग? नेहमी ‘पॅराडायक्लोरॅनटॅक’ जरी देत असलीस तरी प्रत्येक रुग्ण कसा वेगळा आहे, हे मला तरी माहिती असायलाच हवे. (आणि असं नसेल तर वैद्यकीय अधिकारी आणि येथील कर्मचारी ‘एकाच माळेचे मणी’ नाही का?)

नंतर मी जरा हा विषय गंभीरपणे घेतला, नवीन दृष्टीकोनातून रुग्णांना बघायला सुरुवात केली. रुग्णांच्या आणि माझ्या गप्पा वाढल्या (वाढवल्या!). गरोदर माता, उच्च रक्तदाब, मधुमेह असलेले असे दररोज गोळ्या खात असलेल्या रुग्णांकडे मी विशेष लक्ष देत गेले; त्यांच्या जवळ जाण्याचा प्रयत्न केला. वर्षानुवर्षे गोळ्या खाऊन परेशान झालेले हे रुग्ण माझ्याजवळ त्यांचे मन मोकळे करतात, तेव्हा त्यांच्या आजाराबद्दलचे त्यांचे गैरसमज दूर करायला मला जास्त कष्ट पडत नाहीत. आणि त्यांचा ट्रीटमेंटला compliance देखील वाढतो. दिवसाला असे ८-१० रुग्ण फॉलोअपला येत असतात. त्यांच्या इतर समस्यांवर चर्चा करून त्यांची मानसिकता समजून घेण्याचा मी प्रयत्न करते. ह्या जुन्या आजारांसाठी फक्त औषधे सर्व काही नसून इतर बाबींचा त्यांच्या आजारावर व मनावर काय परिणाम होतो, हे लक्षात येते होते. त्यांचे मनोबल वाढविण्यासाठी मी शक्य होईल तितका वेळ देते. ह्यातून मनोविकार शास्त्रात मला माझ्या करिअरच्या दृष्टीने पर्याय दिसतो.

एकटीने काम सांभाळण्याचा तगडा अनुभव ह्या एका वर्षात मला मिळाला. स्वतःचे कौशल्य आणि ज्ञान तपासून पाहण्याचा मी एक वेगळा प्रयोग करून पाहिला, असं म्हणता येईल. आयुष्यात नंतर कधी ह्या ‘सरकारी’ वैद्यकीय अधिकारी पदावर राहून काम करण्याची संधी मिळेल न मिळेल, पण ह्या एका वर्षात ऐकून माहिती असलेले सरकारी अधिकारी प्रत्यक्ष पहायला मिळाले. सरकारी यंत्रणा अगदी नायनांनी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. काम करण्याची प्रेरणा नाही आणि यंत्रणा प्रचंड भ्रष्ट आहे. माझे प्राथमिक आरोग्य केंद्रसुद्धा ह्याला अपवाद नाही. वाचून, ऐकून शाळेत निबंध लिहून माहिती असलेला भ्रष्टाचार इथे खुलेआम निर्लज्जपणे वावरताना पाहिला, तेव्हा क्षणभर अंगावर काटाच उभा राहिला. तेव्हापासून तर पैशाची किंमत माझ्या नजरेत आणखीनच कमी झाली. हे गोंधळ थांबविण्यासाठी मला शक्य होतील तितके प्रयत्न केले, चालू आहेत. (पैसे घेऊन इंटर्नची पोस्टिंग मॅनेज करणाऱ्या वैद्यकीय अधिकाऱ्याचे प्रकरण वरपर्यंत पुराव्यानिशी तक्रार केल्यामुळे सर्वांसमोर आलंय.)

मी या वर्षभरात काय शिकले:

सगळ्यात पहिले, मी जबाबदारीने वागायला शिकले. मला न पटणार्‍या गोष्टी, जसे खोटे प्रमाणपत्र देणे, नियम तोडून एखादी अनैतिक कृती करणे, जेव्हा कुणीतरी गावगुंड नेता येऊन दमदाटी करून मला करायला भाग पाडतो तेव्हा माझी भूमिका काय असेल, ह्याचा मी आधीही विचार करायचे. प्राथमिक आरोग्य केंद्रात मला अशा प्रसंगांना बऱ्याचदा सामोरं जावं लागलं, तेव्हा मात्र मी ‘नाही म्हणजे नाही!’ ह्या भूमिकेवर ठाम राहिले आणि गावगुंडांना नेहमीच हाकलून लावले. तेव्हा मला लक्षात आले की मी अशा परिस्थितीला न घाबरता तोंड देण्यास सक्षम आहे.

मेडिकल emergencies च्या वेळी मी घाबरून, बावरून न जाता शांतपणे विचार करून निर्णय घेऊ शकते, ही एक गोष्ट स्वतः बद्दल नव्याने कळाली. माझे कौशल्य, ज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचा वापर करून मी चटकन उत्तरे शोधायला लागले. ह्यामुळे एक डॉक्टर म्हणून माझा आत्मविश्वास वाढतोय.

आनंद दादाने सांगितलेली एक गोष्ट प्राथमिक आरोग्य केंद्रात काम करत असताना नेहमी लक्षात ठेवली आणि कटाक्षाने पाळली, ती म्हणजे, गॉसिप्समध्ये पडू नका. माझ्यामुळे माझ्यात व इतर कर्मचाऱ्यांमध्ये कधीच भांडणे किंवा वेळ वाया जाईल असे गॉसिप सेशन्स घडले नाहीत. माझ्या कामांच्या दिवशी कर्मचारी वेळेवर येऊन हसतखेळत कामे करतात.

मी नाईट शिफ्ट्सच्या बाबतीत नियमित असल्याने प्राथमिक आरोग्य केंद्रात २४ तास डॉक्टर उपलब्ध झाले. त्याचा परिणाम म्हणून, डॉक्टर नाहीत असं सांगून प्रसूतीसाठी आलेल्या सर्वच महिलांना पुढच्या दवाखान्यात रेफर करण्याचे प्रमाण कमी झाले. सरकारी यंत्रणा कशी काम करते हे तिथे स्वतः काम करून पाहिल्या शिवाय कळत नाही. देशाच्या वैद्यकीय यंत्रणेचा महत्त्वाचा भाग बनून काम करण्याची संधी आणि जबाबदारी येथे आहे. भविष्यात काम करताना माझी स्वतःची यंत्रणा ह्या यंत्रणेपेक्षा अधिक चांगली कशी बनवता येईल यात इथल्या अनुभवांचा नक्की फायदा होईल. प्राथमिक आरोग्य केंद्राच्या सर्व कर्मचाऱ्यांना सोबत घेऊन काम करतांना नेतृत्वगुण, स्वतःची मूल्यव्यवस्था, सरकारी नियम, शिस्त ह्यांची सांगड घालणे – हे एक आव्हान आहे आणि मज्जाही!

Internship झाल्यावर शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयातील विद्यार्थ्यांना धास्तावणारी सगळ्यात मोठी गोष्ट म्हणजे – बॉंड! सरकारी अनुदानित (माफक) दरात  शिक्षण पूर्ण झाल्याची परतफेड म्हणून १ वर्ष ग्रामीण/ आदिवासी भागात आरोग्य सेवा देणे विद्यार्थी डॉक्टरकडून अपेक्षित (बंधनकारक) असते. कॅगच्या अहवालानुसार महाराष्ट्रातील १०% हूनही कमी डॉक्टर्स सेवा देतात किंवा दंड भरतात. निर्माण मधले बरेचशे डॉक्टर्स ठरवून बॉंड पूर्ण करण्यासाठी दुर्गम  ग्रामीण किंवा आदिवासी भागात पोस्टिंग घेतात. या एक वर्षात सरकारी आरोग्यसेवा देणाऱ्या सगळ्यात तळाच्या यंत्रणेत निर्माणी डॉक्टरांनी काय पाहिलं, तसेच त्यांच्यात काय बदल आणि शिक्षण झाले, ऐकुया त्यांच्याच शब्दांत...

निर्माण ५ ची डॉ. सुजाता पाटील, शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय सोलापूर इथून एमबीबीएस झाल्यावर, आपला सरकारी बॉंड पूर्ण करण्यासाठी पुणे जिल्ह्यात खानापूर येथील प्राथमिक आरोग्य केंद्रात वर्षभरापुर्वी वैद्यकीय अधिकारी म्हणून रुजू झाली होती. या सदरात ऐकुया तिचा अनुभव...

मी डॉ. सुजाता पाटील. प्राथमिक आरोग्य केंद्र, खानापूर (जि. पुणे) येथे वैद्यकीय अधिकारी म्हणून काम पाहत आहे. वरवर पाहता सगळं उत्तमच आहे; म्हणजे बाकी मित्रमंडळी आणि कुटुंबीयांना मी खूप ‘भारी’ काही तरी करत आहे असं काहीसं वाटतंय, सरकारी नोकरी त्यात पगार उत्तम! पण थोडं आत शिरलं की ‘अधिकारी’ असूनही ‘अधिकारी’ नसणे, ही गोष्ट मला अनुभवायला मिळाली. किंवा मी  प्रभारी वैद्यकीय अधिकारी नसल्याने मला ह्या गोष्टीची तितकीशी झळ बसली नसावी.

माझ्या एम.ओ.शिपच्या काळात मला चांगले वाईट असे दोन्ही अनुभव आले. बाह्य रुग्ण कक्ष, आंतर रुग्ण कक्ष, प्रसूती कक्षामध्ये निर्णय घेण्याचं आणि कृती करण्याचं १००% स्वातंत्र्य ही प्राथमिक आरोग्य केंद्रात मला मिळालेली सर्वात महत्त्वाची गोष्ट! मग रुग्ण दवाखान्यात येताना बघण्यापासून ते त्याच्या आजाराचे निदान, उपचार, फॉलोअप पर्यंत ही संपूर्ण प्रक्रिया मलाच करायची असते (सब काम मुझे ही करने पड़ते हैं, सफाई भी, शॉपिंग भी!) ह्या प्रक्रियेत वरून स्वतःला जाणवणारा हलका चिडचिडेपणा आहे पण माझ्या ओळखीचं माझं बळ देखील मला दिसतंय. पुस्तकात वाचलेल्या अनेक केसेस् जेव्हा खऱ्याखुऱ्या समोर येऊन उभ्या ठाकतात तेव्हा ‘आ’ वासून बघत बसते त्यांच्याकडे. काय तर म्हणे, ‘टाकायासु आर्टेरायटीस’!

सुरुवातीचे दोन तीन महिने प्राथमिक आरोग्य केंद्राचा सेटअप आणि तालुक्यातील इतर प्राथमिक आरोग्य केंद्राना भेटी देण्यातच गेले. ह्या निमित्ताने बऱ्याच सरकारी कर्मचाऱ्यांशी माझ्या ओळखी झाल्या. मला माझ्या व इतर प्राथमिक आरोग्य केंद्रांमध्ये तुलनात्मक फरक  पहायला मिळाले. सुरुवातीच्या काळात वाटायचे, ओपीडी काय - रोज तेच तेच रुग्ण, त्याच त्याच तक्रारी आणि मी देखील वेगळा असं काय करते, ‘पॅराडायक्लोरॅनटॅक’ देण्याशिवाय? ह्यावर जरा विचार केला, हे कसं शक्य आहे? मीच सांगते ना, आमचं प्रोफेशन म्हणजे प्रत्येक शरीर वेगळं, खूप complicated असतं. मग? नेहमी ‘पॅराडायक्लोरॅनटॅक’ जरी देत असलीस तरी प्रत्येक रुग्ण कसा वेगळा आहे, हे मला तरी माहिती असायलाच हवे. (आणि असं नसेल तर वैद्यकीय अधिकारी आणि येथील कर्मचारी ‘एकाच माळेचे मणी’ नाही का?)

नंतर मी जरा हा विषय गंभीरपणे घेतला, नवीन दृष्टीकोनातून रुग्णांना बघायला सुरुवात केली. रुग्णांच्या आणि माझ्या गप्पा वाढल्या (वाढवल्या!). गरोदर माता, उच्च रक्तदाब, मधुमेह असलेले असे दररोज गोळ्या खात असलेल्या रुग्णांकडे मी विशेष लक्ष देत गेले; त्यांच्या जवळ जाण्याचा प्रयत्न केला. वर्षानुवर्षे गोळ्या खाऊन परेशान झालेले हे रुग्ण माझ्याजवळ त्यांचे मन मोकळे करतात, तेव्हा त्यांच्या आजाराबद्दलचे त्यांचे गैरसमज दूर करायला मला जास्त कष्ट पडत नाहीत. आणि त्यांचा ट्रीटमेंटला compliance देखील वाढतो. दिवसाला असे ८-१० रुग्ण फॉलोअपला येत असतात. त्यांच्या इतर समस्यांवर चर्चा करून त्यांची मानसिकता समजून घेण्याचा मी प्रयत्न करते. ह्या जुन्या आजारांसाठी फक्त औषधे सर्व काही नसून इतर बाबींचा त्यांच्या आजारावर व मनावर काय परिणाम होतो, हे लक्षात येते होते. त्यांचे मनोबल वाढविण्यासाठी मी शक्य होईल तितका वेळ देते. ह्यातून मनोविकार शास्त्रात मला माझ्या करिअरच्या दृष्टीने पर्याय दिसतो.

एकटीने काम सांभाळण्याचा तगडा अनुभव ह्या एका वर्षात मला मिळाला. स्वतःचे कौशल्य आणि ज्ञान तपासून पाहण्याचा मी एक वेगळा प्रयोग करून पाहिला, असं म्हणता येईल. आयुष्यात नंतर कधी ह्या ‘सरकारी’ वैद्यकीय अधिकारी पदावर राहून काम करण्याची संधी मिळेल न मिळेल, पण ह्या एका वर्षात ऐकून माहिती असलेले सरकारी अधिकारी प्रत्यक्ष पहायला मिळाले. सरकारी यंत्रणा अगदी नायनांनी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. काम करण्याची प्रेरणा नाही आणि यंत्रणा प्रचंड भ्रष्ट आहे. माझे प्राथमिक आरोग्य केंद्रसुद्धा ह्याला अपवाद नाही. वाचून, ऐकून शाळेत निबंध लिहून माहिती असलेला भ्रष्टाचार इथे खुलेआम निर्लज्जपणे वावरताना पाहिला, तेव्हा क्षणभर अंगावर काटाच उभा राहिला. तेव्हापासून तर पैशाची किंमत माझ्या नजरेत आणखीनच कमी झाली. हे गोंधळ थांबविण्यासाठी मला शक्य होतील तितके प्रयत्न केले, चालू आहेत. (पैसे घेऊन इंटर्नची पोस्टिंग मॅनेज करणाऱ्या वैद्यकीय अधिकाऱ्याचे प्रकरण वरपर्यंत पुराव्यानिशी तक्रार केल्यामुळे सर्वांसमोर आलंय.)

मी या वर्षभरात काय शिकले:

सगळ्यात पहिले, मी जबाबदारीने वागायला शिकले. मला न पटणार्‍या गोष्टी, जसे खोटे प्रमाणपत्र देणे, नियम तोडून एखादी अनैतिक कृती करणे, जेव्हा कुणीतरी गावगुंड नेता येऊन दमदाटी करून मला करायला भाग पाडतो तेव्हा माझी भूमिका काय असेल, ह्याचा मी आधीही विचार करायचे. प्राथमिक आरोग्य केंद्रात मला अशा प्रसंगांना बऱ्याचदा सामोरं जावं लागलं, तेव्हा मात्र मी ‘नाही म्हणजे नाही!’ ह्या भूमिकेवर ठाम राहिले आणि गावगुंडांना नेहमीच हाकलून लावले. तेव्हा मला लक्षात आले की मी अशा परिस्थितीला न घाबरता तोंड देण्यास सक्षम आहे.

मेडिकल emergencies च्या वेळी मी घाबरून, बावरून न जाता शांतपणे विचार करून निर्णय घेऊ शकते, ही एक गोष्ट स्वतः बद्दल नव्याने कळाली. माझे कौशल्य, ज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचा वापर करून मी चटकन उत्तरे शोधायला लागले. ह्यामुळे एक डॉक्टर म्हणून माझा आत्मविश्वास वाढतोय.

आनंद दादाने सांगितलेली एक गोष्ट प्राथमिक आरोग्य केंद्रात काम करत असताना नेहमी लक्षात ठेवली आणि कटाक्षाने पाळली, ती म्हणजे, गॉसिप्समध्ये पडू नका. माझ्यामुळे माझ्यात व इतर कर्मचाऱ्यांमध्ये कधीच भांडणे किंवा वेळ वाया जाईल असे गॉसिप सेशन्स घडले नाहीत. माझ्या कामांच्या दिवशी कर्मचारी वेळेवर येऊन हसतखेळत कामे करतात.

मी नाईट शिफ्ट्सच्या बाबतीत नियमित असल्याने प्राथमिक आरोग्य केंद्रात २४ तास डॉक्टर उपलब्ध झाले. त्याचा परिणाम म्हणून, डॉक्टर नाहीत असं सांगून प्रसूतीसाठी आलेल्या सर्वच महिलांना पुढच्या दवाखान्यात रेफर करण्याचे प्रमाण कमी झाले. सरकारी यंत्रणा कशी काम करते हे तिथे स्वतः काम करून पाहिल्या शिवाय कळत नाही. देशाच्या वैद्यकीय यंत्रणेचा महत्त्वाचा भाग बनून काम करण्याची संधी आणि जबाबदारी येथे आहे. भविष्यात काम करताना माझी स्वतःची यंत्रणा ह्या यंत्रणेपेक्षा अधिक चांगली कशी बनवता येईल यात इथल्या अनुभवांचा नक्की फायदा होईल. प्राथमिक आरोग्य केंद्राच्या सर्व कर्मचाऱ्यांना सोबत घेऊन काम करतांना नेतृत्वगुण, स्वतःची मूल्यव्यवस्था, सरकारी नियम, शिस्त ह्यांची सांगड घालणे – हे एक आव्हान आहे आणि मज्जाही!

सुजाता पाटील, निर्माण ६

sujata2692@gmail.com